پیشگیری از اعتیاد

 

 

گردآوری :

دکتر غلامرضا قاسمی

 

پاییز ۱۳۹۰

 

 

 

 

پیشگیری از اعتیاد

پیشگیری از اعتیاد، یعنی به کار گیری اقداماتی که منجر به کاهش ابتلای افراد به اعتیاد می شود. پیشگیری شامل اقداماتی است برای کاهش عواملی که افراد را در معرض خطر قرار می دهد و افزایش عواملی که افراد را از مصرف مواد حفظ می کند. بنابراین، شناسایی کامل این عوامل در هر منطقه، به موثر بودن فعالیتهای پیشگیری کمک خواهد کرد.

مهمترین شیوه های پیشگیری از اعتیاد عبارتند از :

    آگاه کردن جامعه از خطرات و مضرات مواد مخدر

    تقویت فعالیت های جایگزین

    افزایش مهارتهای زندگی، مانند مهارت حل مساله، مقاومت در برابر مصرف مواد

    ارتقای فرهنگی

دقت کنید :

عوامل مسبب اعتیاد متعدد می باشند. بنابراین، نمی توان فقط با به کار گرفتن یک روش، بر تمام این عوامل تاثیر گذاشت و باید از شیوه های مختلف پیشگیری استفاده کرد و با پوشش دادن گروههای مختلف مردم، وارد عمل شد.

 

پس برای موفقیت در امر پیشگیری، همکاری میان واحد های مختلف مردمی و جامعه مانند خانواده ها، مدارس، مساجد ، سربازخانه ها ، دانشگاهها ، کارخانجات ، رادیو و تلویزیون ، روزنامه ها ، ماموران انتظامی و … ضرورت دارد.

 

مسئولیت پیشگیری از اعتیاد، فقط به عهده یک فرد یا یک تیم بهداشتی نیست! همه افراد جامعه باید در آن مشارکت داشته باشند

 

            

 

فعالیت های جایگزین برای افراد در معرض خطر :

همه افراد از اوقات فراغت خود به دلخواه استفاده می کنند. افرادی که برای گذراندن این اوقات برنامه ریزی صحیحی نداشته باشند، ممکن است از ساعات بیکاری و آزاد خود به طور غیر سازنده ای استفاده نمایند. معمولا در چنین مواقعی است که افراد برای اولین بار با مواد آشنا می شوند و به سمت آن می روند.

 

یکی از وظایف شما در پیشگیری از اعتیاد، برنامه ریزی فعالیت های جایگزین برای افرادی است که احتمالا از مصرف مواد برای گذراندن اوقات فراغت خود استفاده می کنند

 

برای برنامه ریزی و اجرای موفق تر فعالیت های جایگزین موارد زیر را رعایت نمایید:

    فعالیت هایی انتخاب شوند که برای گروه هدف جالب و جذاب باشند.

    برای ایجاد ارتباط سالم و بیشتر همسالان با یکدیگر فرصت هایی را فراهم نمایند.

    افراد شرکت کننده در برنامه در انتخاب و یا در برنامه ریزی و اجرای برنامه مشارکت فعال داشته باشند.

    اجرای برنامه با نظارت افراد معتمد صورت گیرد و در برنامه های کودکان و نوجوانان فرصت مناسب برای گسترش روابط مثبت با بزرگسالان فراهم شود.

    اجرای برنامه ها با برقراری نظام مداوم تشویق ( مثلا دادن مدال ) با جدیت و به طور مستمر پیگیری شود.

فعالیت های جایگزین می توانند شامل موارد زیر باشند :

    فعالیت های اجتماعی مثبت و هدفمند مانند بسیج شدن برای نظافت و یا نقاشی محله ، کمک افراد ناتوان، ساختن میز سیمانی شطرنج در محل تجمع نوجوانان ، برگزاری جمعه بازار برای فروش تولیدات نوجوانان و جوانان

    فعالیت هایی که به شکوفا شدن استعداد و تقویت خلاقیت افراد کمک کنند. مانند اجرای نمایش یا برگزاری مسابقات هنری ، تهیه پوستر یا مقاله ( به ویژه در مورد خطرات و مضرات مواد )

    فعالیت های سالمی که مفرح بوده و با هیجان همراه باشند. مانند برگزاری مسابقات فوتبال بین المللی ، تشکیل گروههای کوهنوردی

    فعالیت هایی که با کسب اطلاعات و تقویت مهارتهای پرهیز از مواد همراه باشد. مانند گروههایی که برای آموزش اطلاعات مربوط به مواد یا مهارتهای زندگی به ساکنین محله تشکیل می شود.

آگاه کردن جامعه از خطرات و مضرات مصرف مواد

یکی از روشهای مهم پیشگیری از اعتیاد، آگاه کردن گروههای مختلف مردم از خطرات و مضرات مصرف مواد است. اگر هر فرد از تاثیر نا مطلوب مصرف مواد بر سلامت جسمی و روانی و کارکرد شغلی و اجتماعی خود و خانواده اش مطلع بوده و آن را باور داشته باشد کمتر ممکن است با این کار دست بزند.

 

بهترین شیوه آگاه کردن افراد تشکیل جلسات گروهی و بحث و تبادل نظر درباره موضوع مورد نظر می باشد. نقش شما هدایت و نظارت بر جلسات است.

 

گروههای مختلفی که باید تحت پوشش فعالیت آگاه سازی قرار می گیرند عبارتند از :

    نوجوانان و جوانان

    والدین

    افراد کلیدی منطقه

 

 

۱- نوجوانان و جوانان :

    باید خطرات و عوااقب مصرف مواد را به نوجوانان و جوانان آموزش دهید

    اطلاعات ارائه شده باید صحیح و از مظر علمی معتبر باشد

    از ترساندن بیش از حد و بیان مطالب اغراق آمیز خودداری نمایید

    نباید حس کنجکاوی نوجوان را با طرح آثار خوشایند احتمالی برانگیزید.

    نباید نحوه به دست آوردن و مصرف مواد را آموزش دهید.

    بهتر است بیشتر به مطالبی بپردازید که خطرات ( حتی یک بار ) مصرف مواد را منتقل می کند ( مثلا حتی یک بار مصرف مواد ممکن است فرد را به اعتیاد بکشد

    بیشتر عوارض و خطرات کوتاه مدت مواد را که فوری و یا در آینده نزدیک رخ می دهند مطرح نماید.

    بر عوارضی که معمولا برای نوجوانان و جوانان اهمیت بیشتری دارد تاکید کنید ( مانند تاثیر نا مطلوب مواد بر ظاهر و یا طرد شدن از طرف اطرافیان

    احساس مسئولیت آنان را در قبال حفظ خود و اطرافیان از خطر مواد پرورش دهید.

۲- والدین

    ابتدا باید والدین را آگاه نمایید که احتمال ابتلای فرزندانشان به اعتیاد وجود دارد و هیچ نوجوان و جوانی از خطر اعتیاد مصون نیست.

    یادآور شوید که در محافظت از فرزندانشان در مقابل اعتیاد مسئول هستند و می توانند با هوشیاری از ابتلای آنان پیشگیری نمایند

    مطالب زیر را باید به والدین آموزش دهید :

ü     مواد شایع در منطقه زندگی ، شکل و اسامی رایج آنها و ابزاری که برای مصرف مواد استفاده می شود

ü     نحوه تهیه و محل مصرف مواد

ü     عوامل و موقعیت هایی که موجب مصرف مواد می شود

ü     علایم مصرف مواد

ü     عوارض و خطرات کوتاه مدت و طولانی مدت مصرف مواد

    باید به والدین تذکر بدهید که باید با مصرف نکردن سیگار و مواد ، الگوی مناسبی برای فرزندانشان باشند.

    والدین نباید اجازه مصرف هرگونه دارو بدون تجویز پزشک، سیگار یا مواد را به فرزندانشان بدهند.

    به محض اطلاع از مصرف مواد توسط فرزندشان، فورا به خانه بهداشت یا مراکز درمانی مراجعه کنند

۳- مسئولان محلی و افراد کلیدی منطقه

در هر منطقه برخی افراد مرجع، معتمد، ریش سفید و … هستند که در حقیقت جریان امور منطقه را به دست دارند، مانند مسئولان فرمانداری ، بخشداری، ماموران انتظامی ، روحانیون، معلمان و معتمدان محل. آنها را به طور دوره ای و منظم در جریان دیدگاهها ، وظایف و فعالیتهای خود قرار دهید و از نظرات و راهنمایی های آنان در برنامه های خود استفاده کنید.

اگر نتوانید با افراد کلیدی منطقه هماهنگی کنید، برنامه شما توفیق چندانی نخواهد داشت.

لازم است تا اقدامات زیر به طور مستمر در مورد آنها صورت گیرد :

    ابتدا باید آنها را از شیوع مواد ، خطر افزایش اعتیاد و لزوم پیشگیری از آنان آگاه نمایید.

    متذکر شوید که مسئولیت پیشگیری از اعتیاد بر دوش همه افراد جامعه و همه مسئولان است.

    اطلاعات زیر را به آنان منتقل نمایید :

ü     مواد شایع در منطقه زندگی، شکل و اسامی رایج آنها و ابزاری که برای مصرف مواد استفاده می شود.

ü     نحوه تهیه و محل مصرف مواد

ü     علل و عواملی مه منجر به اعتیاد افراد می شود

ü     علایم مصرف مواد

ü     عوارض و خطرات کوتاه مدت و طولانی مدت مصرف مواد

    نقش آنان را به عنوان الگوی مردم متذکر شوید و از آنان بخواهید که از بیان مطالب و رفتارهای مختلف با برنامه های شما ( مثل سیگار کشیدن در برابر دیگران ) پرهیز نمایند

    از آنان بخواهید که در اجرای قوانین ضد مواد در محل کار خود کوشا باشند

    از آنان بخواهید که در شناسایی افراد در معرض خطر و یا مصرف کننده مواد کمک کنند و موارد شناسایی شده را به خانه بهداشت  و یا مراکز درمانی دیگر ارجاع دهند.

    نقش آنان را در اطلاع رسانی به مردم و ترویج فعالیت های پیشگیری متذکر شوید

 

 

 

آموزش مهارتهای زندگی

 

علت اعتیاد بعضی از افراد ، ناتوانی آنها در رویارویی با سختی ها و مشکلات زندگی است. نا آشنایی با مکانیسم های دفاعی مناسب،موجب شکنندگی و درنتیجه پناه بردن آنها به اعتیاد می شود. بنابراین ، آموزش برخی مهارت ها، قدرت دفاعی افراد را در برابر مشکلات افزایش می دهد و مانع از گرایش آنها به اعتیاد می شود.

 

مهارت حل مشکل ( مشکل گشایی)

 

    افراد را در یک گروه (کمتر از ده نفر) گرد آورید.

    از فردی که دچار مشکل است بخواهید مشکل خود را بیان نماید.

 توسط خود فرد و اعضای گروه ، مشکل به دقت و به نحوی تعریف شود که قسمت تعریف نشده ای باقی نماند.

 

مثال :

۱- آقای حسن غمگین است.(چرا)؟

۲- آقای حسن به دلیل پیدا نکردن شغل غمگین است.(چرا؟)

۳- آقای حسن به دلیل پیدا نکردن شغل مورد علاقه  خود که درآمد خوبی هم داشته باشد غمگین است. (چرا؟)

۴- آقای حسن به دلیل پیدا نکردن شغل مورد علاقه خود که درآمد خوبی هم داشته باشد،نتوانسته است ازدواج کند و از این بابت غمگین است.

۵- آقای حسن ۱۹ ساله،مجرد،دیپلمه،به دلیل پیدا نکردن شغل مورد علاقه ،خود که درآمد خوبی هم داشته باشد، نتوانسته است ازدواج نماید و از این بابت غمگین است.

 

* از افراد گروه بخواهید هر راه حل دقیق و منطقی که به نظرشان می رسد بیان کنند.

 

۱- آقای حسن می تواند با دختری ازدواج نماید که وضع مالی خوبی داشته باشد و دیگر به کارکردن نیاز نداشته باشد.

۲- ازدواج مایه دردسر است؛ بهتر است آقای حسن فعلاً از ازدواج کردن صرف نظر کند و خود را نجات دهد و منتظر بنشیند تا شغل مناسبی پیدا کند.

۳- باکارهایی مثل احتکار و واسطه گری آقای حسن یک شبه می تواند ثروتمند شود.

۴- بسیاری از افراد، چنین مشکلی دارند،بنابراین غمگینی بی مورد است.شغل مناسب کم نیست، اما توقع زیاد آقای حسن باعث می شود که نتواند شغلی داشته باشد. بنابراین، بهتراست فعلاًشروع به کار نماید تا با گذشت زمان و افزایش مهارت و توان به شغل بهتری دست یابد.

 راه حل های پیشنهادی را بررسی و تحلیل نموده ، مزایا و معایب هر یک را ارزیابی کنید.

    بهترین راه حل را انتخاب کنید.

 درباره نحوه اجرای راه حل بحث کرده و زمان تقریبی شروع آن را مشخص کنید( اگرزمان مشخص نباشد، ممکن است آن راه حل هیچ گاه عملی نشود).

 زمانی را برای بررسی و ارزشیابی نتایج راه حل انتخابی ، تعیین کنید.

 

مهارت مقابله با مشکلات

 

۱- مقابله عاطفی روشی است که فرد برای تأمین آرامش درونی خود در رویا رویی با مشکلات بکار می برد.

 

 

۲- ((مقابله عملی )) فعالیتی است که فرد برای کاهش یا از بین بردن مشکل انجام می دهد.

 

 

 

 مهارت مقاومت در برابر فشار گروه (رفتار قاطع)

معمولاً افراد بر اثر رودربایستی ، خجالت یا برای پرهیز از تحقیر شدن به کارهایی که بطور معمول انجام نمی دهند، وادار می شوند،مانند قبول اولین سیگار از دوست.

بهترین روش کسب مهارت در برابر فشارگروه ، تمرین آن قبل از بروز شرایط ناخواسته است.

 

* ازروش حل مشکل و تشکیل گروه استفاده کنید؛

* درمورد موقعیت هایی که افراد مجبور می شوند به دلیل رودربایستی  یا ترس از تحقیر، در آن موقعیت دست به اعمال ناخواسته ای بزنند صحبت کنید و همه موقعیت ها را به دقت تعریف نمایید؛

* از افراد بخواهید بصورت یک نمایش کوچک موقعیت مورد نظر را باز کنند( بازسازی صحنه تعارف اولین سیگار از طرف دوستان به یک فرد)؛

* به افراد گروه بیاموزید که اگر واقعاً تمایل به انجام کاری ندارند، هنگام نمایش، بی میلی خود را با صدای بلند و با سربلندی به دیگران اطلاع دهند؛

* به افراد بیاموزید که برای هر بی میلی منطقی دلیل و مدرک لازم نیست( مثلاً کافی است که فرد بگوید(( تمایل به سیگار کشیدن ندارم )).)؛

تکرار نمایشهای تمرینی فوق برای افزایش مهارت مقاومت ، مانع از گسترش رفتارهای ناخواسته ای مثل اعتیاد می شود.

ارتقای فرهنگی

یکی از بسترهای اصلی پیشگیری از سوء مصرف مواد،ارتقای فرهنگی است که فقط با توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی هر منطقه قابل تعیین است. لذا این دستور کار را باید با شرایط منطقه خود تطبیق دهید.

دقت کنید: دراین دستورالعمل مرتب از لغت((جامعه)) استفاده شده است. جامعه دو قسمت اصلی دارد: مسئولان و مردم. بنابراین همه برنامه ریزیهای اجتماعی باید شامل مسئولان و مردم هر دو باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

۱- ارتقای دانش جامعه

۱- ارتقای دانش جامعه :

معمولاً هرچه دانش افراد جامعه بیشتر باشد، آسیب پذیری آنها در برابر سوء مصرف مواد کمتر خواهد بود. تشویق مردم به خواندن روزنامه و توجه به برنامه های صدا و سیما و استفاده از کتابخانه های عمومی برای افزایش آگاهی مردم بسیار مؤثر است. برگزاری مسابقات دروه ای برای گروه های سنی و سطوح علمی مختلف ،سخنرانی ،نمایش فیلم و… برای افزایش اطلاعات مردم نسبت به مواد مخدر و منطقه زندگی شان از روش های موثر آگاه سازی است.

 

۲- حساسیت جامعه به مشکلات خود

معمولاً افراد از همه مشکلات جامعه خود مطلع نیستند یا اطلاع کمی دارند، لذا نتایج غلطی می گیرند.پس تلاش کنید که افراد جامعه در قالب گروه های مختلف و یا در جلسات مشترک درباره این مشکلات که علل ایجاد آنها بحث کنند. معمولاً افراد کلی گویی می کنند. مثلا ً اغلب فکر می کنند که اعتیاد مشکل جوامع دیگر است، اما اطلاع دقیقی از چند وچون این مشکل در منطقه خود ندارند و یا فقط درباره اعتیاد بطور کلی صحبت می کنند ولی انواع اعتیاد، گروههای معتادان وانواع مشکلات آنها کمتر مورد بحث مردم قرار می گیرند. لذا راه حل مشخصی هم نمی توانند برای آن پیدا کنند. درحالی که در راه مدرسه سیگار می کشند دقت کنند، شاید به عواملی نظیر سیگار فروش نزدیک مدرسه ، سیگاری بودن معلم مدرسه  یا یکی از ورزشکاران مشهور  محله هم توجه کنند و به این ترتیب، راه حل آن را هم به دست آورند که مثلاً ممکن است ممانعت از فعالیت سیگار فروش در راه مدرسه یا تشویق معلم یا ورزشکار به ترک سیگار باشد.

 

 

۳- مسئولیت مستقیم افراد جامعه

افراد هر جامعه، معمولاً حل مشکلات را وظیفه دیگران می دانند.مثلاً دولت را مسئول رفع گرانی و یا نیروی انتظامی را مسئول مهار اعیتاد می دانند. تلاش کنید افراد جامعه را با فرض اینکه هیچ حمایتی از خارج از منطقه نخواهند داشت برای حل مشکلات خود اقدام کنند. اگر افراد باور کنند که مسئول مشکلات خود هستند در بحثها راه حل مناسب را پیدا خواهند کرد.

 

۴- ترغیب اقدامات داوطلبانه محلی

هنگامی که افراد جامعه با ابعاد مختلف مشکل آشنا شدند و آمادگی رفع آن را پیدا کردند، باید دقت کنید که این اقدامات داوطلبانه و به دست افراد محلی ، یعنی از طریق فرهنگ نوع دوستی و با استفاده از اوقات فراغت و امکانات موجود صورت گیرد. این تفکر که برای رفع هر مشکلی ، به حضور دیگران و سرمایه جدیدنیاز است،نشانی از عقب ماندگی فرهنگی جامعه است. مثلا ً درمورد اعتیاد جوانان یک منطقه، روحانی محل به اتفاق چند جوان متعهد و دلسوز می تواند اقداماتی داوطلبانه برای هدایت جوانان گمراه انجام دهد.

 

۵- بازگشت به ضوابط و ارزشهای زیر بنایی

اگر اقدامات فوق درست صورت بگیرد راه کارهایی زیربنایی به دست می آید که در اکثر جوامع شامل نظم ، پاکیزگی ، ادب و حفظ سلامتی است. بکوشید این راه کارها را نهادینه کنید، یعنی افراد جامعه را به تأمل در آنها ترغیب نمایید تا برای نیل به آنها روشهایی تدوین کنند. اگر درجامعه ای نظم ، ارزشی زیربنایی یابد ، افراد لاابالی که مروج فرهنگ اعتیاد هستند امکان رشد نخواهند داشت. چون نظافت با اعتیاد تعارض جدی دارد اگر استحمام مرتب، استفاده از عطر،اصلاح و شانه کردن موی سر،پوشیدن لباس تمیز و اتو کرده و واکس زدن کفشها در جامعه ای ارزش باشد، دیگر زمینه ای برای گرایش به اعتیاد باقی نخواهند ماند. درجامعه ای که رعایت اخلاق و ادب ارزش است، اعتیاد عملی غیر اخلاقی به شمار می رود.سلامتی نیز ارزش دیگری است که توجه به آن مانع گرایش به اعتیاد می شود.

 

 

۶- مرحله بندی برنامه و تعیین اهداف کوچک و قابل دسترسی

برای رسیدن به اهداف بزرگ مثل ارتقای فرهنگی (ترویج نظم، پاکیزگی ، ادب و سلامت) باید از هدفهای کوچک و قابل دسترس شروع کرد. مثلاً درمرحله اول می توان به ۵ مورد اکتفاکرد: واکس زدن هفتگی کفشها، اتوکردن هفتگی لباس ها، بکاربردن ۵ لغت مؤدبانه درهفته، بکار نبردن ۵ لغت غیرمؤدبانه درهفته، و سه نوبت صابون زدن دستها در روز،با گسترش تدریجی و آرام این روند به همه جنبه های زندگی افراد جامعه، و رسیدن به اهداف کوچک می توان به اهداف بزرگ دست یافت. برای تحقیق همه این امور به تبلیغات وسیع،همه جانبه و به خصوص ، دایمی افراد معتمد محل ، روحانیون،معلمان و رسانه ها نیاز می باشد.

 

۷- تعریف دقیق شرایط و قراردادهای جدید

اغلب موقعیت ها و روابط در جوامع، تعریف نشده ادامه می یابد. اما وقتی ارتقای فرهنگی جامعه هدف است، همه روابط باید با دقت تعریف شوند. مثلاً اگر سیگار کشیدن در مسجد ممنوع است، باید اطلاعیه ای در این مورد در معرض دید نمازگزاران قرار داد و  از آنان خواست که آن را  اجرا کنند.

علاوه بر این افراد جامعه می توانند بر اساس ارزشهای زیر بنایی خود ضوابط جدیدی برای جامعه خود وضع کنند که می باید با ذکر نام وضع کننده و زمان تصمیم گیری به اطلاع همه اعضای جامعه رساند. مثلاً ممکن است کسبه یک خیابان در نشستی تصمیم بگیرند که دیگر در محل کسب خود سیگار نکشند و هرکه با سیگار وارد مغازه آنها شد ارشادش کنند. این موضوع باید بصورت یک مرام نامه نوشته شود و در مغازه ها در معرض دید افراد قرارگیرد.